चन्द्रागिरिको डाँडामा चन्द्र ढकालको ‘नक्कली’ भालेश्वर मन्दिर: इतिहासमाथि जालसाजी ?

काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिण-पश्चिम ढल्केको चन्द्रागिरि डाँडा— जहाँबाट कहिले हिमाल मुस्कुराउँछन्, त कहिले कुहिरोको घुम्टोले इतिहास लुकाउँछ। तर, आज चन्द्रागिरि केवल कुहिरोले मात्र ढाकिएको छैन, यसको धार्मिक र ऐतिहासिक पहिचानमाथि ‘व्यापारिक स्वार्थ’को बादल मडारिएको छ। नेपाल एकीकरणको साक्षी, पृथ्वीनारायण शाहको सङ्कल्प र सतीदेवीको भाल पतन भएको विश्वास गरिने पवित्र भालेश्वर महादेवको नाममा आज चन्द्रागिरिमा जे भइरहेको छ, त्यसले आस्था र नैतिकता दुवैमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।

व्यवसायी तथा ग्लोबल आइएमई बैंकका अध्यक्ष चन्द्र ढकालको नेतृत्वमा रहेको चन्द्रागिरि हिल्सले चन्द्रागिरि डाँडामा केवलकार त पुर्यायो, तर त्योसँगै एउटा यस्तो सत्य लुकायो जसले अहिले धेरैको मन दुखाएको छ— असली भालेश्वर महादेवको अस्तित्वलाई छायामा पारेर ठड्याइएको ‘नक्कली’  भालेश्वर महादेवको मन्दिर।

इतिहास…
भालेश्वर महादेव मन्दिरको ऐतिहासिक आधार निकै बलियो छ। नेपाल एकीकरणका अभियन्ता पृथ्वीनारायण शाहले चन्द्रागिरि डाँडाबाट काठमाडौं उपत्यकालाई नियालेका थिए। इतिहास अनुसार, उनले भगवान् शिवसँग प्रार्थना गर्दै उपत्यका विजय भएमा यही स्थानमा मन्दिर निर्माण गर्ने वाचा गरेका थिए।

वि.सं. १८२५ मा उपत्यका विजयपछि उनले आफ्नो वाचा पूरा गर्दै यहाँ शिवलिङ्ग स्थापना गराए। यही शिवलिङ्ग नै “भालेश्वर महादेव” को मूल मन्दिर मानिन्छ।

यसैले, यो स्थल केवल धार्मिक आस्था होइन—राष्ट्र निर्माणको प्रतीक पनि हो।

चन्द्र ढकालको ‘नक्कली’ मन्दिर र सम्झौताको उल्लंघन
चन्द्रागिरि हिल्सले जब सरकारसँग चन्द्रागिरिको जग्गा लिजमा लियो, उसको मुख्य काम केवलकार सञ्चालन र पर्यटन प्रवर्धन गर्ने थियो । तर, व्यापारिक लाभलाई केन्द्रमा राखेर व्यवसायी चन्द्र ढकालले त्यहाँ एउटा यस्तो काम गरे, जसको कतै पनि आधिकारिक सम्झौता भएको देखिँदैन ।

नक्कली मन्दिरको निर्माण:
केवलकारबाट ओर्लिएपछि भक्तजनहरूले जुन भव्य, सुनको जलप लगाइएको प्यागोडा शैलीको मन्दिर देख्छन्, त्यो वास्तवमा ‘नक्कली’ मन्दिर हो। असली भालेश्वर महादेवको प्राचीन शिला र मन्दिर त त्यो नयाँ संरचनाभन्दा केही पर ओझेलमा पारिएको छ।

•           किन बनाइयो त नक्कली मन्दिर ?

यसको सीधा जवाफ व्यापार हो। केवलकारबाट ओर्लिनेबित्तिकै मानिसहरूलाई आकर्षक दृश्य दिन, फोटो खिच्न सजिलो पार्न र ‘पैसा खर्च गर्ने’ पर्यटकहरूलाई आकर्षण गर्नका लागि नयाँ ठाउँमा भव्य मन्दिर खडा गरियो। जबकि, धार्मिक र शास्त्रीय मान्यताअनुसार कुनै पनि ज्योतिर्लिङ्ग वा शक्तिपीठलाई त्यसको मूल स्थानबाट विस्थापित गर्न वा अर्को ठाउँमा ‘क्लोन’ बनाउन पाइँदैन।

ओझेलमा पारिएको ‘सक्कली’ भालेश्वर
अहिले चन्द्रागिरि पुग्ने ९० प्रतिशतभन्दा बढी भक्तजनलाई आफूले पूजा गरेको मन्दिर ‘नक्कली’ हो भन्ने थाहा नै छैन। असली भालेश्वर महादेवको मन्दिर छेउमै छ, तर कसैले वास्ता गरेको छैन।

•           पुजा नै हुँदैन असली मन्दिरमा: चन्द्रगिरि हिल्सले सबै भक्तजनलाई नयाँ मन्दिरतर्फ मोडिदिन्छ। असली शिला भएको ठाउँ आज सुनसान छ। त्यहाँ न त कोही पुजारी भेटिन्छन्, न त कोही भक्तजन। एउटा राष्ट्रिय ऐतिहासिक धरोहरलाई यसरी व्यापारको आडमा ‘मृत’ तुल्याउनु सांस्कृतिक अपराध हो।

मौन सरोकारवाला र अनुत्तरित प्रश्नहरू
यति ठूलो सांस्कृतिक जालसाजी हुँदा पनि सम्बन्धित निकायहरू मौन रहनु रहस्यमय छ।

• पुरातत्व विभाग र गुठी संस्थान कहाँ छन् ? कुनै पनि ऐतिहासिक र धार्मिक स्थलको स्वरुप बिगार्ने वा समानान्तर संरचना बनाउने अधिकार कसैलाई हुँदैन। चन्द्र ढकाललाई मन्दिर नै ‘प्रतिलिपि’ बनाउने छुट कसले दियो ?
• सम्झौतामा के थियो ? चन्द्रागिरि हिल्ससँग भएको सम्झौतामा पर्यटन पूर्वाधार निर्माण गर्ने कुरा थियो, तर ‘नक्कली मन्दिर’ बनाएर धर्मको व्यापार गर्ने अनुमति कहीँ पनि उल्लेख छैन।

यसले एउटा डरलाग्दो नजिर बसाएको छ— भोलि पशुपतिनाथको छेउमा कुनै व्यवसायीले अर्को ‘भव्य र आकर्षक’ पशुपति मन्दिर बनाएर सक्कली मन्दिरलाई सुनसान बनाइदियो भने के गर्ने ?

 माग: अब बोर्ड राखिदिनुस्, कुन सक्कली हो कुन नक्कली ?
यदि चन्द्र ढकाल र उनको कम्पनी चन्द्रागिरि हिल्स आफूलाई इमानदार व्यवसायी ठान्छन् भने, उनीहरूले अब एउटा काम तत्काल गर्नुपर्छ: “चन्द्रागिरिमा आउने भक्तजनलाई भ्रममा नराख्नुस्।”

त्यहाँ स्पष्ट रूपमा बोर्ड राखिनुपर्छ— “यो हामीले बनाएको नयाँ मन्दिर हो र असली भालेश्वर महादेवको मन्दिर अलि पर छ।” भक्तजनलाई छनोट गर्न दिनुस् कि उनीहरू आधुनिक सिमेन्ट र सुनको जलपमा आस्था राख्छन् कि पृथ्वीनारायण शाहले स्थापना गरेको त्यो प्राचीन शिलामा ?

व्यापार कि अध्यात्म: कहाँ पुग्दैछ चन्द्रागिरि ?
आजको चन्द्रागिरि अध्यात्मको केन्द्र कम र ‘फोटोग्राफी स्पट’ बढी भएको छ।  ८ सय ५० रुपैयाँ केवलकारको टिकट काटेर जान सक्नेले मात्र महादेवको दर्शन गर्न पाउने व्यवस्था आफैँमा विभेदकारी छ। त्यसमाथि ‘नक्कली’ मन्दिर खडा गरेर गरिएको यो व्यवहारले धार्मिक भावनामाथि ठूलो चोट पुर्याएको छ।

सरकारले केही राजश्व पाउँछ, कम्पनीले नाफा कमाउँछ, तर नेपालको मौलिक इतिहास र सांस्कृतिक शुद्धता भने चन्द्रागिरिको उचाइबाट बिस्तारै खसिरहेको छ।

विकास र पर्यटनको नाममा इतिहासलाई मेटाउन मिल्दैन। चन्द्रागिरिको केवलकार र त्यहाँको आधुनिकताले नेपालको पर्यटनमा योगदान दिएको छ, यसमा दुई मत छैन। तर, चन्द्र ढकालले आफ्नो व्यापारिक साम्राज्य विस्तार गर्ने क्रममा भालेश्वर महादेव जस्तो संवेदनशील आस्थाको केन्द्रमाथि जुन खेलबाड गरे, त्यो अक्षम्य छ।

अझै पनि समय छ, ती ओझेलमा पारिएका ‘सक्कली’ भालेश्वरको अस्तित्वलाई सम्मान गरियोस्। नक्कली मन्दिरलाई केवल एउटा ‘कलात्मक प्रदर्शन’का रूपमा मात्र सिमित राखियोस् र मुख्य धार्मिक आस्थालाई त्यसको मूल ठाउँमा फर्काइयोस्। भक्तजनको आस्था व्यापारको वस्तु होइन, र चन्द्रागिरिको इतिहास कसैको व्यक्तिगत जागीर होइन । “आस्था चम्किलो सिमेन्टमा होइन, प्राचीन इतिहास र ढुङ्गाको शिलामा हुन्छ।” चन्द्र ढकालले यो कुरा बुझ्न ढिला भइसकेको छ, तर सरोकारवालाहरूले प्रश्न उठाउन अब ढिला गर्नुहुँदैन ।

थप स्टोरी :
EXCLUSIVE : चन्द्र ढकालको चन्द्रागिरि खेल: ‘टहरा’ बनाउने अनुमति लिएर सरकारी वनमा पाँचतारे होटल
EXCLUSIVE-2 : टहराको सम्झौतामा पाँचतारे होटल-२० लाख तिरेर चन्द्र ढकाललाई उन्मुक्ति